Ijara firibgarligining sxemalari va ulardan qanday saqlanish kerak
Ijara firibgarligining deyarli barchasi bitta narsaga tayanadi: shoshilish. Odam uy topolmay charchagan bo‘ladi, arzon e’lonni ko‘radi, "boshqasi olib qo‘yadi" degan qo‘rquv paydo bo‘ladi — va aynan shu daqiqada oldindan pul o‘tkazadi. Sxemalar o‘zgaradi, kanallar o‘zgaradi, lekin mexanizm o‘n yildan beri o‘zgargani yo‘q. Quyida O‘zbekistonda eng ko‘p uchraydigan beshta sxema va har birini nima bilan tanib olish mumkinligi keltirilgan. Ularning hech biri murakkab emas: agar bitta qoidani — uyni ko‘rmasdan va hujjatni tekshirmasdan pul bermaslikni — buzmasangiz, ko‘pchiligi sizga ta’sir qilolmaydi.
Uyni ko‘rmasdan turib oldindan to‘lov
Eng keng tarqalgan sxema. E’lon jozibali, narx bozordagidan past, rasmlar chiroyli. Suhbatdosh "hozir shahardan tashqaridaman" yoki "chet eldaman" deydi va uyni band qilib turish uchun kichik summa so‘raydi. Pul o‘tkazilgach, raqam o‘chadi.
Bu sxemaning kuchi psixologiyada: so‘ralgan summa ataylab kichik bo‘ladi, chunki odam katta pulni o‘ylab ko‘radi, kichik pulni esa "xavf ozgina-ku" deb o‘tkazaveradi. Firibgar esa yuzlab odamdan shu kichik summani yig‘adi.
Qoida oddiy: uyni o‘z ko‘zingiz bilan ko‘rmaguningizcha va uy egasi bilan yuzma-yuz uchrashmaguningizcha hech qanday to‘lov yo‘q. "Band qilish", "kalitni ushlab turish", "kelishuvni tasdiqlash" — bularning hammasi bir xil so‘rov.
Boshqa uyning rasmlari
Ikkinchi sxema — internetdan yoki boshqa e’londan olingan rasmlar. Uy chiroyli ko‘rinadi, lekin u umuman mavjud emas yoki butunlay boshqa shaharda. Ba’zan rasmlar haqiqiy uyniki bo‘ladi, faqat uni e’lon bergan odam emas, boshqa kishi ijaraga bermoqda.
Tekshirish oson. Rasmda mebel joylashuvi, deraza yo‘nalishi va yorug‘lik bir-biriga mos keladimi, xonalar bitta uyga tegishlimi — diqqat bilan qarang. Jurnal muqovasidek toza, odam izi yo‘q, birorta shaxsiy buyum ko‘rinmaydigan rasmlar shubha tug‘diradi. Eng ishonchli usul esa video: uy egasidan telefon orqali jonli video qo‘ng‘iroq qilib, uyni real vaqtda ko‘rsatishni so‘rang. Firibgar buni deyarli hech qachon bajara olmaydi.
- Rasmlar juda "jurnalona" va uyda yashash izlari yo‘q.
- Podyezd, hovli va derazadan ko‘rinish tushirilmagan.
- Jonli video qo‘ng‘iroqdan bosh tortiladi yoki bahona topiladi.
- Bir xil rasmlar boshqa manzil bilan boshqa e’londa ham uchraydi.
"Agentlik xizmati" va ma’lumot sotish
Bu sxemada sizdan uy uchun emas, ro‘yxat uchun pul so‘raladi: "to‘lovni qiling, sizga bazadagi uy egalarining raqamlarini beramiz". Pul to‘langach, siz eskirgan yoki boshqa odamlarga ham sotilgan raqamlar ro‘yxatini olasiz. Qo‘ng‘iroq qilasiz — uylar allaqachon topshirilgan bo‘ladi, pul esa qaytmaydi.
Ba’zan bu ochiqdan-ochiq "shartnoma rasmiylashtirish", "sayt xizmati" yoki "e’lon ko‘rish haqi" deb ataladi. Bunday to‘lovlarning hech biri normal amaliyot emas. Ijarachi uchun uy izlash bepul: pul faqat uy egasiga, faqat uyni ko‘rgach va faqat shartnoma asosida to‘lanadi.
Kalit evaziga zakladka
Bu ancha nozik sxema, chunki unda odam siz bilan haqiqatan uchrashadi. Sizni uyga olib boradi, ko‘rsatadi, hatto kalitni qo‘lingizga tutqazadi va o‘sha yerda zakladka so‘raydi. Ammo shartnoma imzolanmaydi, hujjat ko‘rsatilmaydi, tilxat berilmaydi. Ertasiga uyga kelsangiz, qulf almashgan bo‘lishi yoki uyda boshqa odam yashayotgani ma’lum bo‘lishi mumkin.
Himoya vositasi bitta: pul faqat imzolangan shartnoma va hujjat ko‘rsatilgandan keyin. Hujjat kimning nomida ekanini ko‘ring, pasport bilan solishtiring. Agar uy egasi o‘zi emas, qarindoshi topshirayotgan bo‘lsa, uning ishonchnomasini so‘rang. Bu qo‘pollik emas — bu oddiy tartib, va halol odam bundan ranjimaydi.
O‘zi ijaraga olgan uyni boshqaga topshirish
Subijara sxemasida odam uyni haqiqatan qisqa muddatga ijaraga oladi, keyin uni o‘zini egasi qilib ko‘rsatib, bir necha kishiga bir vaqtda topshiradi. Hammadan zakladka va bir oylik to‘lovni oladi va yo‘qoladi. Zarar ko‘rganlar esa uyning haqiqiy egasi bilan yuzma-yuz qoladi.
Aynan shuning uchun hujjatni tekshirish shart. Shartnomada uy egasi sifatida ko‘rsatilgan ism mulk hujjatidagi ism bilan bir xil bo‘lishi kerak. Agar bir xil bo‘lmasa, u odamning uyni qayta ijaraga berish huquqi yozma tasdiqlangan bo‘lishi shart. Bu bir daqiqalik tekshiruv butun sxemani ishlamay qoldiradi.
- Hujjatdagi ism va shartnomadagi ism bir xilmi.
- Pasport ko‘rsatildimi va u hujjatdagi shaxsga to‘g‘ri keladimi.
- Egasi o‘zi kelmasa, ishonchnoma bormi.
- Uyni ko‘rsatayotgan odam qo‘shnilarga tanishmi — bir og‘iz so‘rab ko‘ring.
Agar aldangan bo‘lsangiz
Birinchi navbatda barcha dalilni saqlang: yozishmalar, e’lon surati, telefon raqam, to‘lov cheki yoki o‘tkazma tasdig‘i. Ekran suratlarini darhol oling — e’lon va akkaunt bir necha soat ichida o‘chirilishi mumkin.
Keyin ichki ishlar organlariga murojaat qiling va shu bilan birga e’lonni platformada shikoyat tugmasi orqali belgilang. Bu ikkinchi qadam ko‘pincha e’tibordan chetda qoladi, holbuki aynan u keyingi odamni saqlab qoladi: belgilangan e’lon moderatsiyaga tushadi va o‘sha raqam boshqa e’lonlarda ham tekshiriladi.
Ko‘p beriladigan savollar
- Uyni band qilish uchun oldindan pul berish kerakmi?
- Yo‘q. Uyni ko‘rmasdan turib berilgan har qanday "band qilish" to‘lovi xavfli. Haqiqiy uy egasi sizni uyga taklif qiladi va pul masalasini uchrashuvda, shartnoma bilan hal qiladi.
- Uy egasi hujjatni ko‘rsatishdan bosh tortsa-chi?
- Bu jiddiy ogohlantiruvchi belgi. Hujjatdagi ismni ko‘rish — pasportning barcha sahifasini surat qilish emas, oddiy tekshiruv. Rad javobi bo‘lsa, kelishuvni davom ettirmang.
- Shubhali e’lonni ko‘rsam nima qilaman?
- E’lon sahifasidagi shikoyat tugmasini bosing va nimasi shubhali ekanini qisqacha yozing. Moderatorlar uni tekshiradi, o‘sha telefon raqam esa boshqa e’lonlar bo‘yicha ham nazoratga olinadi.